Wie in de sportschool meetbare resultaten wil behalen, heeft de neiging om alles te wegen: gewichten, trainingsvolume, herstel, voeding en lichaamssamenstelling. Er is echter een nog nuttiger gegeven, omdat dit rechtstreeks iets zegt over de toestand van het lichaam: laboratoriumonderzoeken.
Als het gaat om anabole steroïden, is de meest voorkomende misvatting dat er een ‘steroïdentest’ bestaat die alles kan onthullen. In werkelijkheid gaat het daar niet om. De onderzoeken die er echt toe doen, zijn die welke aantonen of de lever, het lipidenprofiel, het bloed en de hormonale balans goed functioneren of al signalen afgeven die niet genegeerd mogen worden.
Waarom laboratoriumtests van cruciaal belang zijn vóór het gebruik van steroïden
In de klinische literatuur worden regelmatig een aantal zeer specifieke parameters genoemd: lipidenprofiel, leverfunctie, bloedbeeld met hemoglobine en hematocriet, PSA en testosteron. Niet omdat dit de enige mogelijke onderzoeken zijn, maar omdat ze tot de onderzoeken behoren die het vaakst gedocumenteerde complicaties aan het licht brengen.
Officiële en wetenschappelijke bronnen wijzen in dezelfde richting. De FDA wijst op leverschade, veranderingen in de bloedvetwaarden en onderdrukking van de geslachtsklieren; in de medische praktijk worden periodieke controles van bloedvetten, de lever, het bloedbeeld, PSA en testosteron aanbevolen.
Dit verandert de manier waarop de voorbereiding op de controles moet worden benaderd: het gaat er niet om een ‘speciaal’ onderzoek te zoeken, maar om een betrouwbare uitgangswaarde vast te stellen en deze vervolgens in de loop van de tijd te vergelijken.
Nu dit punt is verduidelijkt, zijn dit de nuttigste onderzoeken om bij de hand te hebben:
- lipidenprofiel
- leverfunctie
- volledig bloedbeeld
- totaal testosteron
- PSA, indien aangewezen op basis van het klinische beeld
Overzicht van de meest nuttige laboratoriumonderzoeken
Een overzichtelijk schema maakt meteen duidelijk wat elke test meet en waarom er zo vaak naar wordt verwezen als het over monitoring gaat.
| Examen | Wat wordt er gemeten? | Waarom is dit van belang? |
|---|---|---|
| Lipidenprofiel | HDL, LDL, totaal cholesterol, triglyceriden | Steroïden kunnen de verhouding tussen lipoproteïnen verslechteren en het risico op hart- en vaatziekten verhogen |
| Leverfunctie | ALT, AST, GGT, ALP, bilirubine, albumine, soms PT/INR | Dit dient om tekenen van stress of leverschade op te sporen, met name bij orale toediening |
| Volledig bloedbeeld | Rode bloedcellen, witte bloedcellen, bloedplaatjes, hemoglobine, hematocriet | Handig om stijgingen van het hemoglobinegehalte en de hematocrietwaarde en andere veranderingen in het bloed vast te stellen |
| Totaal testosteron | Hoeveelheid circulerend testosteron | Helpt bij het beoordelen of een as moet worden verwijderd of dat niveaus niet in overeenstemming zijn met de context |
| PSA | Prostaatspecifiek antigeen | Dit is een parameter die in de context van prostaatkanker moet worden besproken, vooral bij volwassenen bij wie er een klinische indicatie is |
De tabel alleen is echter niet voldoende. Elke parameter heeft een andere logica, andere tijdschema’s en kan tot valse alarmen leiden als deze zonder context wordt geïnterpreteerd.
Leverfunctietests: ALT, AST, GGT en bilirubine
De lever is een van de eerste organen die zorgvuldig moeten worden gecontroleerd. Niet alle stoffen hebben hetzelfde profiel, maar leverschade door medicijnen en middelen die bij bodybuilding worden gebruikt, is een goed gedocumenteerd onderwerp. Daarom behoren leverfunctietests nog steeds tot de meest zinvolle controles die vóór en tijdens de begeleiding moeten worden uitgevoerd.
MedlinePlus noemt onder de meest gebruikte markers ALT, AST, GGT, ALP, bilirubine, albumine, LDH en PT. In de praktijk worden ALT en AST bij de eerste vergelijking het vaakst genoemd, maar deze waarden mogen niet op zichzelf worden geïnterpreteerd. Een geïsoleerde stijging na bijzonder intensieve trainingen kan bijvoorbeeld het beeld vertroebelen, omdat AST en deels ook ALT kunnen worden beïnvloed door spierstress.
Het is beter om de lever als een systeem te beschouwen, en niet als een afzonderlijk getal. Juist de samenhang tussen meerdere markers zorgt ervoor dat het beeld duidelijker wordt.
- ALT en AST: wijzen op mogelijk celletumor, maar moeten in de context van training, medicatie en andere markers worden gezien
- GGT: is vaak nuttig om een vermoedelijke leverbetrokkenheid beter te kunnen vaststellen
- Bilirubine: kan wijzen op afwijkingen die nader onderzoek verdienen
- Albumine en PT/INR: ze helpen ook bij het beoordelen van de synthetische functie van de lever in gevallen waarin de arts dit nuttig acht
Een goede aanpak is om de dag na een zeer zware training geen bloedafname te doen, vooral als daarbij grote spiergroepen zijn betrokken of als er intensieve excentrische oefeningen zijn gedaan. Een bloedbeeld dat minder door de inspanning is ‘beïnvloed’, geeft meer inzicht.
Lipidenprofiel: HDL, LDL en triglyceriden
Als er één groep bloedonderzoeken is die maar al te vaak wordt onderschat, dan is het wel die van de lipiden. Toch is dit een van de eerste gebieden waarop steroïden nadelige effecten kunnen vertonen. In de literatuur wordt vaak melding gemaakt van een laag HDL-gehalte en een verslechtering van het lipidenprofiel, vooral in bepaalde situaties en bij bepaalde verbindingen.
Het gaat hier niet alleen om een ‘aanvaardbaar’ totaalcholesterolgehalte. Een sporter kan zich fit voelen, goed trainen en toch een dalend HDL-gehalte en een duidelijk stijgend LDL-gehalte hebben. Daarom moet het lipidenprofiel grondig worden bekeken.
Het komt er in de praktijk eenvoudig op neer dat een beter uiterlijk op zich niets zegt over de cardiovasculaire gezondheid. De vetwaarden in het bloed doen dat wel.
Bij het bekijken van een lipidenprofiel is het de moeite waard om in ieder geval de volgende punten te controleren:
- HDL: Een sterke daling is een van de meest genoemde signalen
- LDL: als het te veel toeneemt, stijgt het risico op hart- en vaatziekten
- Triglyceriden: geven aanvullende informatie over de vetstofwisseling
- Totaal cholesterol: nuttig, maar minder informatief als het los van de andere posten wordt bekeken
Voor wie een betrouwbare meting wil, is het verstandig om de test uit te voeren onder stabiele omstandigheden, met een regelmatig eetpatroon en voldoende vochtinname in de dagen ervoor, en zonder op het laatste moment de calorie-inname of de cardio-training drastisch te veranderen.
Volledig bloedbeeld: hemoglobine en hematocriet
Het bloedbeeld is een basisonderzoek, maar in de context van steroïden is het veel belangrijker dan het op het eerste gezicht lijkt. Hemoglobine en hematocriet verdienen bijzondere aandacht, omdat bepaalde medicijnen kunnen leiden tot een toename van het aantal rode bloedcellen.
Dit mag niet oppervlakkig worden geïnterpreteerd. Een hoge hematocrietwaarde is niet automatisch synoniem met een ernstig probleem, maar het is een waarde die in de juiste context moet worden gezien en gecontroleerd moet worden, mede omdat uitdroging, hoogte en de huidige toestand het resultaat kunnen beïnvloeden. Juist daarom is de herhaalbaarheid van de meting van essentieel belang.
Een bruikbaar bloedbeeld is een vergelijkbaar bloedbeeld. Als je de ene keer bloed afneemt terwijl je goed gehydrateerd bent en de andere keer na een dag intensief zweten, is het moeilijker om de werkelijke trend te doorgronden.
Totaal testosteron en andere hormonen: waar moet je op letten?
Het totale testosterongehalte is een van de meest voor de hand liggende indicatoren, maar ook een van de meest verkeerd begrepen. Het meet de hoeveelheid testosteron in het bloed, niet de kwaliteit van de totale hormonale balans. Op zichzelf zegt het niet alles, maar het blijft van cruciaal belang, zowel om een uitgangswaarde te hebben als om een onderdrukking van de geslachtsklieren of waarden die niet in overeenstemming zijn met de klinische situatie te signaleren.
Bij het beoordelen van testosteron is de uitgangswaarde vóór het gebruik van enorm belang. Zonder die uitgangswaarde worden veel interpretaties slechts bij benadering. Het is moeilijk te zeggen of een herstel daadwerkelijk plaatsvindt, of een onderdrukking ingrijpend is, of dat een schijnbaar ‘normaal’ niveau in werkelijkheid een duidelijke verslechtering ten opzichte van de persoonlijke norm betekent.
In gevallen waarin de arts dit nodig acht, kan het onderzoek ook andere hormonen omvatten, maar de kernboodschap blijft deze: het totale testosterongehalte is een uitgangspunt, niet het einddoel.
Er is dan nog een aspect dat vaak over het hoofd wordt gezien. De symptomen lopen niet altijd lineair parallel met de laboratoriumwaarden. Libido, energie, vruchtbaarheid en subjectief welzijn kunnen verslechteren, zelfs wanneer iemand die alleen naar een getal kijkt, denkt dat „alles in orde is”. Daarom zijn laboratoriumgegevens het meest betrouwbaar wanneer ze worden gecombineerd met een daadwerkelijke klinische monitoring.
PSA: wanneer is het zinvol om dit in de controles op te nemen?
De PSA-waarde komt vaak voor in aanbevelingen voor follow-up, maar moet met de nodige nuance worden geïnterpreteerd. Het is geen onderzoek waaraan absolute betekenis moet worden toegekend, en het heeft niet voor elke leeftijdsgroep en elk profiel dezelfde relevantie.
Bij volwassenen met een klinische indicatie, een persoonlijke of familiale voorgeschiedenis, of die een behandeltraject volgen waarbij de arts het nuttig acht om dit mee te nemen, kan het een zinvolle aanvulling zijn. Ook hier telt de trend in de loop van de tijd, niet het op zichzelf staande cijfer dat overhaast wordt geïnterpreteerd.
Een PSA-waarde buiten het referentiebereik ‘verklaart niet alles’ en een normale PSA-waarde betekent niet dat je op andere vlakken onvoorzichtig mag zijn. Het is een hulpmiddel, geen definitief oordeel.
Tijdschema voor laboratoriumtests: uitgangssituatie en periodieke controles
Het beste moment om een onderzoek te beoordelen, is voordat het wordt gebruikt om een probleem aan te pakken. Een uitgangswaarde hebben betekent dat je weet hoe de leverwaarden, bloedlipiden, bloedwaarden en testosterongehalte eruitzien in een stabiele fase. Vanaf dat moment krijgt elke afwijking een concretere betekenis.
In de klinische literatuur wordt vaak melding gemaakt van controles na 3 tot 6 maanden en daarna jaarlijks, maar deze frequentie moet niet als een vaste regel worden beschouwd. De frequentie van de controles hangt af van de persoonlijke situatie, de leeftijd, de medische geschiedenis, de gebruikte medicijnen en de eventuele aanwezigheid van reeds afwijkende waarden.
Om de resultaten zo bruikbaar mogelijk te maken, is het raadzaam de omstandigheden waarin het monster wordt genomen zo veel mogelijk te standaardiseren.
- Hetzelfde laboratorium, indien mogelijk
- Een vergelijkbaar ritme, vooral wat de hormonen betreft
- Regelmatig drinken in de dagen ervoor
- Geen zware training in de 24-48 uur ervoor, als je de lever- en bloedwaarden goed wilt laten meten
- Dezelfde nuchtere toestand, indien door het laboratorium vereist
Deze volharding is geen pietluttigheid. Het is de snelste manier om losse cijfers om te zetten in een overzichtelijk geheel.
Trend in de waarden: waarom één enkele meting niet volstaat
Een lichte schommeling in een waarde hoeft niet veel te betekenen. Een reeks waarden die in dezelfde richting verslechteren, vertelt daarentegen al een verhaal. Op dat moment wordt monitoring pas echt nuttig.
Laten we eens kijken naar drie eenvoudige voorbeelden. Een geleidelijk dalend HDL-gehalte, een ALT-waarde die blijft stijgen en een hematocrietwaarde die constant hoog blijft. Afzonderlijk kunnen deze waarden aanleiding geven tot twijfels of alternatieve verklaringen; samen vormen ze echter een beeld dat serieuze aandacht en medisch overleg verdient.
Het omgekeerde geldt ook. Een sporter die zijn testresultaten regelmatig controleert, consistente testomstandigheden handhaaft en snel actie onderneemt zodra er iets verandert, bevindt zich in een veel sterkere uitgangspositie. Dit neemt het risico niet weg, maar maakt het wel van tevoren zichtbaar.
Wie op basis van gegevens redeneert, kan over het algemeen ook beter omgaan met moeilijke beslissingen. Bij het monitoren van steroïden is deze aanpak belangrijker dan welke snelkoppeling dan ook: er is geen ‘magische’ test nodig, maar je moet op het juiste moment naar de juiste parameters kijken en deze als een geheel interpreteren.
